90% van de leerlingen zou deze zin niet zelf hebben bedacht

Kunstmatige intelligentie bezorgt het basis- en voortgezet onderwijs in Nederland kopzorgen. Vooral Generatieve AI - het soort dat zelf teksten produceert – leveren dilemma’s: wat schrijven, lezen, leren en bedenken leerlingen nog zelf? Wetgeving is er nog niet. Daarom schreven 50 experts (leraren, docenten, leerlingen, lerarenopleiders, wetenschappers en bestuurders) het boek Als wij denken. Verantwoorde inzet van generatieve AI in het (taal)onderwijs. Idee is dat onderwijsprofessionals zelf afwegingen leren maken over verantwoorde inzet van AI, omdat de ontwikkeling daarvan zo snel gaat dat wetgeving per definitie mogelijk achter blijft lopen. Uitgever PICA zorgde voor publicatie.

Taalonderwijs in tijden van AI
Het boek komt uit het NWA-project LeesEvolutie. Docenten, schoolbestuurders, onderzoekers, lerarenopleiders, beleidsmakers en uitgevers werken daarbinnen samen om het Nederlandse leesonderwijs aan te passen aan digitale tijden. Hoogleraar Els Stronks is projectleider van LeesEvolutie en een van de eindredacteuren van het boek: “Het leesonderwijs is onlosmakelijk verknoopt met schrijf- en spreekonderwijs. Daarom kijken we in dit boek breder dan alleen lezen en focussen we op de allernieuwste digitale ontwikkeling die enorm veel impact heeft op het (taal)onderwijs: de AI-chatbots.”. 

Stronks vervolgt: “Toen LeesEvolutie startte in januari 2024, deed generatieve AI net grootschalig intrede in het hoger en funderend onderwijs. Inmiddels is wel duidelijk welke vraagstukken dat met zich meebrengt. Denk aan gelijke beschikbaarheid van deze techniek voor iedereen, groeiende afhankelijkheid van leerlingen en docenten van AI-chatbots maar ook de mogelijkheid om kansenongelijkheid te verkleinen.”

Kennis over te techniek en ervaringsverhalen uit de praktijk
Dit boek geeft onderwijsprofessionals kennis over de techniek: hoe werken AI-chatbots, en wie maakt ze? Zo draagt het bij aan de AI-geletterdheid, in het bijzonder aan het begrip van hoe AI-chatbots werken. Die kennis is belangrijk om te kunnen bepalen of, en hoe ze het beste kunnen worden gebruikt. Het boek laat ook zien hoe AI-technologieën al worden ingezet en welke afwegingen daarbij worden gemaakt.

Ook leerlingen en (net-afgestudeerde) studenten denken mee in het boek: hun ervaringskennis is onmisbaar. Student aan de regieopleiding van de Amsterdamse Academie voor Theater en Dans Lotus Friede schrijft bijvoorbeeld: “Als theatermaker geloof ik sterk dat vragen er niet altijd zijn om beantwoord, maar om gesteld te worden. Het gaat om het eindeloos nadenken, uitproberen, schrappen en herschrijven.” Zij stelt dus: welke plek kunnen AI-chatbots in dat maak– en leerproces hebben, als ze alleen antwoorden bieden? Maar AI-chatbots kunnen ook argumenteren en beredeneren, laten anderen in hun bijdragen aan het boek zien. Kunnen we daarom toch een rol in het taalonderwijs geven, en welke dan

Houvast aan een afwegingskader bij gebrek aan wettelijke kaders
Het boek sluit af met een praktisch afwegingskader. Daarmee kunnen onderwijsprofessionals beslissen wat ‘het beste doen voor de leerlingen’ voor hen inhoudt. Stronks: “Omdat wetten achter de technische ontwikkelingen aanlopen, moet in het onderwijs gebouwd worden op de onderwijsprofessionals, op hun kennis en hun vermogen om die kennis goed te gebruiken in het maken van afwegingen.”

Boekpresentatie met sprekers over GenAI in het onderwijs
Op 14 oktober wordt in de KB Nationale Bibliotheek in Den Haag het boek gepresenteerd. “Tijdens de presentatie kijken we nog wat verder dan deze bundel”, vertelt Stronks. “Sinds september werken we met nieuwe kerndoelen Nederlands voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs en het basisonderwijs, en daar baseren we de bundel op.” Maar er zijn ook kerndoelen voor Digitale geletterdheid in aantocht. Ook die bepalen wat ‘verantwoord gebruik’ gaat zijn. “Bibliotheken gingen het onderwijs al voor in het maken van afwegingen – gaan we bijvoorbeeld zelf een chatbot maken, en op basis van welke data dan? Hun ervaringen, die net als die van het onderwijs gebaseerd zijn op publieke waarden, zijn voor het onderwijs waardevol.”

Programma boekpresentatie 14 oktober '26

15.00 - 15.10u: Els Stronks (Universiteit Utrecht), namens de redactie van Als wij denken. 
Introductie over het gebruik van AI-chatbots in het po- en vo-onderwijs

15.10 - 15.35u: Naomi van Steenbergen (Universiteit Utrecht)
Een afwegingskader voor docenten en leerkrachten

15.35 - 16.00u:  Mark Dingemanse (Radboud Universiteit)
Goed onderwijs bouwt op waarden en demystificeert technologie

16.00 - 16.25u: Berry Nieskens, hoofdauteur Digitale Geletterdheid, methode Neon
AI-chatbots en de kerndoelen digitale geletterdheid

16.25 - 16.45u: Jeroen de Boer (KB Nationale Bibliotheek), adviseur digitaal burgerschap
De bibliotheek als voorbeeld en dienstverlener aan het taalonderwijs in tijden van GenAI

16.45 - 17.00u: afsluitend debat met de zaal

17.00u: borrel